Kada se pomene tema značajnih Srba koji su svojim delom unapredili ne samo Srbiju već i svet, većina nas pomisli samo na „velika imena“ poput Nikole Tesle, Milutina Milankovića ili Mihajla Pupina. Iako je neminovno da su ovi ljudi zaslužili da ostanu zapamćeni kao najveći umovi naše zemlje, Srbija može da se ponosi još brojnim ličnostima koji su ostavili trag na polju nauke i privrede. Kako njihov doprinos ne bi ostao zaboravljen, ovde ćemo se osvrnuti na život i delo šestmanje poznatih, ali ne i manje značajnih, srpskih ličnosti.
Autor teksta: Dunja Brašanac
Nikola Spasić
Nikola Spasić (1838–1916) bio je beogradski trgovac i jedan od najvećih srpskih dobrotvora. Takođe je bio i predsednik Beogradske berze, predsednik Saobraćajne banke, kao i član Upravnog odbora Narodne banke Kraljevine Srbije. Bogatstvo je stekao trgovinom, počevši od opančarskog zanata, a kasnije je postao jedan od najuspešnijih trgovaca u Beogradu. Najveći deo svog bogatstva ostavio je kroz Zadužbinu Nikole Spasića, iz koje su finansirane izgradnja i opremanje bolnica, domova za stare i drugih ustanova. Na početku Prvog svetskog rata, njegova supruga Anastasija Naka Spasić predlaže da se finansijski pomogne unesrećenim srpskim vojnicima, čime je Spasić osnovao svoju prvu zadužbinu, predavajući svoje imanje Srpskom narodnom invalidskom fondu Sveti Đorđe.
Posebno je značajno što je njegova zadužbina finansirala izgradnju Gradske bolnice na Zvezdari, a kasnije je nastavila da finansira medicinsku opremu bolnicama i da nagrađuje studente Medicinskog i Poljoprivrednog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Tokom Balkanskih ratova, Spasić je čak o svom trošku organizovao bolnicu za ranjene vojnike, a nakon rata opremu je poklonio Crvenom krstu Srbije. Pored izgradnje bolnice u Beogradu, Zadužbina Nikole Spasića je nakon njegove smrti finansirala i bolnice u Kumanovu i Krupnju, kao i Dom za iznemogle građane u Knjaževcu. Zadužbina je takođe ulagala i u obrazovanje, finansirajući rad škola, pomagajući učenicima i dodeljem nagrada najboljim đacima. Posebno je zanimljivo da je finansirala i podizanje voćnjaka i vinograda, a neke sorte grožđa su prvi put uvedene u Srbiju upravo zahvaljujući njenoj podršci.
Spasićev primer je specifičan po tome što je ogromno privatno bogatstvo pretvorio u trajnu korist za zdravstvo i društvo, a interesantno je napumenuti i da je njegova zadužbina 1939. godine imala za tri posto veći kapital od Nobelove. Spasić je preminuo 1916. godine na Krfu, nakon povlačenja srpskog naroda u vojske tokom Prvog svetskog rata. Za svoje doprinose društvu, Spasić je odlikovan Takovskim krstom četvrtog reda, kao i Ordenom Svetog Save trećeg reda.
Jovan Karamata
Jovan Karamata (1902–1967) bio je jedan od najznačajnijih srpskih matematičara 20. veka. Rođen je u Zagrebu, ali je odrastao u Zemunu i najveći deo svoje akademske karijere vezivao je za Beograd i Ženevu. Fakultet je završio u Beogradu, gde je i doktorirao od profesora Mihaila Petrovića Alasa, još jednog od naših najvećih matematičara.
Njegov najvažniji doprinos matematici bila je teorija pravilno promenljivih funkcija, koju je razvio početkom 1930-ih godina, objavivši je u radu „Sur une mode de croissance régulière des fonctions“. Ova teorija omogućava matematičarima da precizno proučavaju ponašanje funkcija kada njihove vrednosti postaju veoma velike ili male, a danas ima primene u teoriji brojeva, verovatnoći, statistici i drugim oblastima matematike. Njegov rad je bio toliko značajan da se ova oblast danas često naziva Karamatinom teorijom.
Pored teorije pravilno promenljivih funkcija, Karamata je 1930. godine objavio dva rada koja su postala posebno važna za njegovu međunarodnu reputaciju. U radu „Über die Hardy-Littlewoodsche Umkehrungen des Abelschen Stätigkeitssatzes“ dao je izuzetno kratak, samo dve strane dug dokaz važne Hardy–Littlewoodovog teoreme. Njegov dokaz bio je toliko uticajan da je kasnije uvršten među pedeset najvažnijih radova objavljenih u časopisu Mathematische Zeitschrift tokom prvih šezdeset godina njegovog izlaženja. Karamata je radio i na Tauberovim teoremama, Fourierovoj analizi, analitičkoj teoriji brojeva, teoriji kompleksnih funkcija i diferencijalnim jednačinama. Tokom karijere objavio je oko 120 naučnih radova i 15 knjiga, ostavljajući trajan doprinos u matematici. Pored sopstvenih naučnih rezultata, imao je veliki uticaj na razvoj srpske matematike kroz generacije matematičara koje je obrazovao za vreme njegovog rada kao profesor na Univerzitetu u Beogradu od 1930. do 1950. godine. U ovom periodu, 1939. godine, Karamata je postao i član Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU), koja je i organizovala otvaranje njegove spomen-ploče u Zemunu 2008. godine.
Dimitrije Teokarević
Dimitrije Mita Teokarević (1850–1931) bio je trgovac i industrijalac iz Leskovca i jedan od pionira srpske tekstilne industrije. Rođen je u siromašnoj porodici i već sa devet godina počinje da radi kao sluga, a kao mladić je bio nepismen. Kasnije počinje da radi kao čorbadžija i završava školu kako bi popravio svoje materijalno stanje. Godine 1884. učestvovao je u osnivanju prve fabrike gajtana u Leskovcu, u selu Strojkovcu, čime je postavljen jedan od temelja kasnijeg razvoja Leskovca kao industrijskog centra. Fabrika je proizvodila gajtan, tada veoma tražen ukrasni materijal za narodnu nošnju, a Teokarević je 1896. učestvovao i u osnivanju prve leskovačke fabrike vunenih tkanina. Pored preduzetnika, Teokarević je bio uključen i u politiku, obzirm da je bio i narodni poslanik, kao i predsednik Opštine Leskovac.
Teokarević je kasnije sa sinovima proširio poslovanje na proizvodnju vunenih tkanina. Od 1920. godine porodica je u Paraćinu počela izgradnju velikog industrijskog preduzeća za preradu vune, u koje je tokom narednih petnaest meseci dopremljeno oko dvadeset tona mašina iz Nemačke, Belgije, Poljske i Austrije. Njegov rad tako nije ostao na osnivanju jedne fabrike, već je predstavljao početak šireg industrijskog sistema porodice Teokarević koji je kasnije obuhvatio Paraćin i Vučje. Ovime je porodica Teokarević imala važnu ulogu u razvoju jugoslovenske tekstilne industrije, doprinoseći i široj privredi države.
Nakon njegove smrti, njegova udovica Vasilija Vana Teokarević je u Vučju podigla crkvu Rođenja Svetog Jovana Krstitelja u znak trajnog sećanja na svog supruga.
Pavle Savić
Pavle Savić (1909–1994) rođen je u Solunu, a školovao se u Srbiji, gde je završio studije fizičke hemije na Univerzitetu u Beogradu. Njegova međunarodna karijera počela je u Parizu, gde je radio sa Irenom Žolio-Kiri, dobitnicom Nobelove nagrade, na istraživanju radioaktivnosti nastale bombardovanjem uranijuma neutronima. Njihova istraživanja dovela su do rezultata koji su bili ključni za razumevanje nuklearne fisije. Iako je Nobelova nagrada za otkriće nuklearne fisije 1944. godine pripala Otu Hanu, Savićev rad sa Žolio-Kiri bio je važan deo istraživanja koja su prethodila tom otkriću.
Pored istraživanja nuklearne fisije, Savić se bavio i proučavanjem ponašanja materije pod veoma visokim pritiscima. Šezdesetih godina je zajedno sa fizičarem Radivojem Kašaninom razvio takozvanu poluklasičnu teoriju guste materije, koja je korišćena za proučavanje osobina materijala pri ekstremnim pritiscima, ali i za probleme iz astrofizike, poput strukture unutrašnjosti planeta i porekla rotacije nebeskih tela. Ovaj deo njegovog rada pokazuje da se njegovo istraživanje kasnije proširilo iz nuklearne fizike i na probleme koji povezuju fiziku materijala i astrofiziku.
Nakon Drugog svetskog rata vratio se u Jugoslaviju i osnovao naučni institut “Vinča” 1948. godine, koji se bavi oblastima fizike, hemije i biologije. Savić je projektovao i nadgledao izgradnju prvih laboratorija i radio na njihovom opremanju naučnim instrumentima, od kojih je deo pribavljen kroz ratne reparacije. Istovremeno je u institut okupio mlade naučnike iz različitih oblasti, stvarajući jednu od prvih većih multidisciplinarnih istraživačkih sredina u posleratnoj Jugoslaviji. Pre osnivanja „Vinče“, Savić je radio i u laboratoriji Petra Kapice u Moskvi, gde se bavio istraživanjima fizike na veoma niskim temperaturama. Kasnije je, kao profesor Univerziteta u Beogradu, nastavio da se bavi fizičkom hemijom i fizikom, a od 1971. do 1981. godine bio je predsednik Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU).
Luka Ćelović
Luka Ćelović Trebinjac (1854–1929) rođen je u Pridvorcima kod Trebinja, a kao mlad je došao u Beograd, gde je počeo kao trgovac i vremenom postao jedan od najbogatijih ljudi u Srbiji. Bio je jedan od važnih ljudi u razvoju Beogradske zadruge, a bogatstvo je stekao prvenstveno trgovinom i ulaganjem u nekretnine. Ipak, njegov najveći doprinos nije bio poslovni, već obrazovni, obzirom da je gotovo celokupno bogatstvo ostavio Univerzitetu u Beogradu. Zadužbina Luke Ćelovića nije samo obezbeđivala novac Univerzitetu, već je direktno finansirala konkretne naučne i obrazovne aktivnosti. Iz njenih sredstava nabavljana je naučna oprema, pa je, između ostalog, Minеrološko-metrogrаfskom zavodu dodeljeno 10.000 dinara za kupovinu specijalnog mikroskopa, dok je Zootеhničkom institutu omogućena nabavka fotokamere za fotomikroskopska snimanja. Zadužbina je finansirala i nabavku instrumenata za Biološku stanicu u Ohridu, kao i pretplatu Univerzitetske biblioteke na naučne časopise. Samo za izdavačku delatnost 1934. godine izdvojeno je 268.050 dinara.
Posebno važan deo njenog rada bilo je direktno pomaganje naučnicima i studentima. Sredstva Zadužbine korišćena su za štampanje naučnih studija i univerzitetskih udžbenika, ali i za finansiranje odlazaka profesora na međunarodne kongrese, simpozijume i istraživački rad u stranim bibliotekama i arhivima. Početkom školske 1939/40. godine na Univerzitetu u Beogradu osnovan je i poseban fond za štampanje univerzitetskih udžbenika i originalnih naučnih radova, a tokom 1940/41. godine iz njegovih sredstava već je bilo odštampano 11 udžbenika.
Ćelović je još za života pomagao i studentskim organizacijama, kao što je Akademskom pevačkom društvu „Obilić“, kome ostavio ukupno 200.000 dinara u državnim obveznicama. Kao predsednik Beogradske zadruge, odrekao se i sopstvenog honorara, koji je čuvao kao fond za pomoć drugima. Deo tog novca iskorišćen je za pomoć domovima slepih u Zemunu i Inđiji i za zaštitu slepih devojaka u Beogradu.
Fondacija Luka Ćelović aktivna je do danas. Posebno je zanimljivo što je Ćelović imao veoma skromno formalno obrazovanje, ali je svoje ogromno bogatstvo odlučio da uloži upravo u razvoj visokog obrazovanja i nauke u Srbiji. Njegov doprinos razvoju Beograda nije se, međutim, ograničavao na kasniju zadužbinu. Kao jedan od osnivača Beogradske zadruge, a zatim njen predsednik od 1887. godine do smrti, učestvovao je u razvoju institucije koja je pružala povoljnije kredite trgovcima, zanatlijama i činovnicima. Zadruga je kasnije razvila i osiguravajuće odeljenje, pomagala osnivanje Srpskog brodarskog društva i klanice, a davala je zajmove čak i Beogradskoj opštini i državi.
Dobrivoje Božić
